Heil og sæl - Er sykur fíkniefni?

 

Þriðjudaginn 21. febrúar 2006 hóf göngu sína nýr sjónvarpsþáttur á Skjá 1 sem ber nafnið “Heil og Sæl”. Hér er um tíu þátta seríu að ræða. Umsjón er í höndum “næringarþerapista“og “næringarkönnuðar”. Umfjöllunarefni þáttanna eru svokallaðar 10 grunnreglur þar sem leitast er við að leiðbeina með hollt og gott mataræði.

 

Eins og flestum er vonandi ljóst sem horfðu á fyrsta þátt seríunnar að þá byggir hugmyndafræði þáttastjórnenda ekki á vísindum hefðbundinnar næringarfræði. Fyrsti þátturinn fjallaði um 1. grunnregluna sem hljóðar svo:

EKKI BORÐA SYKUR, HVORKI SÝNILEGAN, ÓSÝNILEGAN NÉ GERVISYKUR

Í þessari grein og síðarmeir öðrum mun ég fjalla um ýmsar fullyrðingar sem fram koma í þáttunum og stangast á við hefðbundna næringarfræði.

En fyrst nokkrar fullyrðingar úr fyrsta þætti:

• Umframsykur breytist nefnilega í karamellu inni í okkur.
• Þar sem sykurinn breytist í karamellu klístrast frumurnar og þær geta ekki sinnt starfi sínu svona klístraðar.
• Gervisykurefnið súkralósi er bleiktur með klór og gervisætuefnið aspartam breytist í tréspíra og formaldíhíð og þetta er því eitur.
• Sykur er fíkniefni sem framkallar endorfín eins og heróin gerir, eins og morfín gerir, eins og nikótín og jafnvel áfengi þannig að sykur er vanabindandi alveg eins og hitt eitrið líka.

Nú mun ég fjalla um sykur, hvað átt sé við þegar talað er um sykur, neyslu okkar á sykri og hvort sykur sé fíkniefni. Umræða um þessa svo kölluðu “karamelluseríngu” og um gervisætuefnin bíða síðari tíma.

Hvað er sykur

Alveg frá þeim tíma er fólk uppgötvaði hunang og döðlur hefur það notið þess bragðs sem einsykrutegundirnar, glúkósi (þrúgusykur) og frúktósi (ávaxtasykur), gefa þegar þær er að finna saman í jöfnum hlutföllum. Sú staðreynd að þetta sykurbragð höfðar eins mikið til okkar og raun ber vitni hefur leitt til framleiðslu og sölu á fjölda afurða sem innihalda mikið af glúkósa og frúktósa í formi tvísykrutegundarinnar súkrósa; afurða eins og gosdrykkja, sælgætis og sætabrauðs margs konar.

Þrátt fyrir að sá súkrósi sem finnst í þessum afurðum sé efnafræðilega ekki frábrugðinn þeim súkrósa sem er til að mynda í hunangi og í döðlum er of mikil neysla varhugaverð og getur haft skaðleg áhrif í för með sér. En það er óhrekjanleg staðreynd að neysla margra á sykri, sem bætt er í matvæli í formi súkrósa, er of mikil. Og ofneysla, í hvaða mynd sem er, getur komið illa niður á heilsu viðkomandi. Mikil neysla á sykri getur þannig leitt til næringarefnaskorts vegna þess að með sykrinum koma engin næringarefni en eins og með aðrar kolvetnategundir þarf sykurinn á bæði vítamínum og steinefnum að halda fyrir eigin efnaskipti. Einnig getur óhófsneysla á sykurríkri fæðu leitt til offitu. Ef einstaklingur aftur á móti neytir fæðu sem inniheldur sykur í “hófi” – fær sér eina litla kökusneið í stað þriggja stórra, barnaís í stað stórs íss með súkkulaðihjúp og nóakroppskúlum, svolítinn sykur út á morgunkornið, púðursykur út á súrmjólkina eða sultu með sunnudagasteikinni – er ástæðulaust að fyllast sektarkennd heldur þvert á móti að njóta. Staðreyndin er auðvitað sú að sykur er ekki hættulegur sem slíkur. Sé hans hins vegar neytt í óhófi getur það haft slæm eftirköst.

Er sykur fíkniefni?

Svarið er nei. Hins vegar er það staðreynd og að sjálfsögðu jákvæð staðreynd að neysla matar sem okkur hugnast vel leiðir til aukinnar framleiðslu á dópamínefnum enda er dópamín nokkurs konar verðlaunaefni heilans og framleiðsla þess eykst þegar við verðum fyrir jákvæðri reynslu eins og þegar okkur er hrósað eða okkur sýnt væntumþykju, þegar við njótum kynlífs eða þegar við borðum mat sem okkur finnst bragðgóður eða borðum okkur mett. Það er einnig staðreynd að dópamín kemur einnig við sögu í fíkninni sem tengist fíkniefnum margs konar en neysla þeirra leiðir til dópamínslosunar í margfalt stærri skömmutum en á sér stað miðað við ef okkur er hrósað eða ef við neytum bragðgóðrar fæðu. Þegar talað er um áhrif fæðu á dópamínframleiðslu þá er það ekki bara sætur matur sem framkallar aukningu á framleiðslu efnisins heldur einfaldlega matur sem hugnast okkur vel í hvert og eitt skipti, það getur til dæmis verið safaríkt kjöt með gráðaostasósu og kartöflum eða harðfiskur og smjör og þessvegna dísætar rúsínur í vatni eða gufusoðnar perur.

Er hægt að tala um að einhver sé “ofátsfíkill”?

Ef það að vera ofátsfíkill er skilgreint sem óstjórnleg löngun til að borða yfir sig er svarið augljóslega – já. Enda er það ljóst að margir sem eiga við offitu að stríða borða endurtekið yfir sig þrátt fyrir að þeir geri sér vel grein fyrir afleiðingum þess.

En er eitthvað ákveðið efni í fæðu sem ofátsfíklar ásælast öðrum fremur eins og til dæmis sykur? Því er til að svara að það er mjög sjaldgæft að fólk sem á við mikla offitu að stríða troði sig út af mat sem inniheldur fyrst og fremst sykur, svo sem sykurmola, hlaup, brjóstsykur, ópal og sykraða gosdrykki eða ávaxtasafa. Þegar mataræði ofátsfíkla er skoðað kemur oftast í ljós að þeir neyta orkuríkrar fæðu, ekki síst fituríkrar (svo sem kjöt- og smjörmetis og brasaðs matar margs konar) sem og fituríks og sæts matar (svo sem súkkulaðis, sætabrauðs og íss). Þess vegna er mjög hæpið að tengja ofátsfíkn við eitthvað ákveðið efni eins og sykur.

Ástæður þess að einstaklingar verða ofátsfíkninni að bráð eru eflaust margþættar og skipta sálfélagslegir þættir miklu enda liggur ljóst fyrir að margir lenda í ofáti þegar þeir lenda í andlegum hremmingum.

Neytum við meiri sykurs eftir því sem við eldumst?

Staðreyndin er sú að sykurneysla flestra minnkar með aldri. Ástæðan tengist því meðal annars að sykurbragðið heillar mest á barns- og unglingsaldri en úr lönguninni dregur eftir því sem árin færast yfir. Þannig má sjá þegar niðurstöður könnunar Manneldisráðs frá árinu 2002 eru skoðaðar að unglingspiltar (15-19 ára) fá um 20% orkunnar úr viðbættum sykri en manneldisráðleggingar gera ráð fyrir að hámarkssykurneyslu ætti að miða við 10% af heildarorkunni. Hjá miðaldra karlmönnum (40-59 ára) nam hlutfall sykurs hins vegar 9% og hjá karlmönnum á aldrinum 60-80 ára nam hlutfall sykurs í fæðu sjö prósentum.

Ég held að flestir geti verið sammála um það að eitt það skemmtilegasta sem við gerum er að neyta bragðgóðrar fæðu. Því miður vill neyslan hjá sumum verða hömlulaus eins og áður hefur verið getið. En í slíkum tilvikum er það mjög mikil einföldun að halda því fram að ástæðan sé sykurfíkn og að leiðin út sé sú að útiloka afurðir eins og súkkulaði, kökur, ís, brjóstsykur, gos, ávaxtasafa og í staðinn neyta fæðu eins og rúsínur í vatni, gufusoðnar perur eða epli með vaniludufti. Skilaboð eins og þau sem felast í því að tengja sykur við fíkn kann auðveldlega að leiða til þess að í hvert sinn sem fólk fær sér góðgæti að þá verði það þjakað samviskubiti og afleiðingin kann að verða átröskun og birtingarmyndir átröskunar geta verið margvíslegar eins og svelti og ofát til skiptis, ofát með uppköstum (lotugræðgi) eða jafnvel lystarstol.

Vefsíður sem hægt er að mæla með:

www.lydheilsustod.is

www.eatright.org (næringarfræða- og næringarrágjafafélags Bandaríkjanna)