Háþrýstingur

Hvað er blóðþrýstingur?

• Hjartað dælir blóðinu um líkamann. Vinstri slegill hjartans dælir súrefnisríku blóði eftir slagæðum til vöðva og líffæra líkamans. Þegar blóðið hefur runnið í gegnum vefina og losað súrefni fer það í bláæðarnar og skilast til hægri helmings hjartans. Þaðan er því dælt til lungnanna þar sem koltvísýringurinn er skilinn út og súrefni tekið upp í staðinn. Úr lungunum fer blóðið til vinstri helmings hjartans og hringrásin hefst á ný
• Blóðþrýstingurinn er háður samdráttarkrafti (dælukrafti) hjartans.
• Blóðþrýstingurinn hækkar þegar blóðinu er dælt um slagæðarnar með meiri þrýstingi en venjulega.
• Blóðþrýstingurinn er skráður með tveimur gildum. Ef blóðþrýstingurinn er 120 yfir 80 hann táknaður með 120/80.
• Fyrri talan er slagbilsþrýstingur - efri mörk- (systóla). Það er þrýstingurinn sem er í slagæðunum þegar hjartað dælir blóðinu út.
• Seinni talan er lagbilsþrýstingur -neðri mörk- (diastóla). Það er þrýstingurinn í slagæðunum þegar hjartað slakar á milli tveggja slaga og fyllist blóði.

Hvað er of hár blóðþrýstingur?

• Ef blóðþrýstingurinn mælist hærri en 140/90 í hvíld er um að ræða háþrýsting.

Af hverju verður blóðþrýstingurinn of hár?

• Oftast er orsökin óþekkt. Þá er talað um fyrstu gráðu háþrýsting.
• Í einstaka tilfellum má greina orsök fyrir hækkuðum blóðþrýstingi og þá er um að ræða annarrar gráðu háþrýsting. Það sem veldur slíkum háþrýstingi eru m.a. krónískir nýrnasjúkdómar, hormónatruflanir og æxli.

Hvernig er blóðþrýstingurinn mældur?

• Uppblásanlegum belg er komið fyrir utan um upphandlegg og er lofti dælt í hann. Um leið setur læknirinn hlustunarpípuna í olnbogabótina og hlustar eftir blóðflæði. Þegar þrýstingurinn er orðinn mikill í belgnum lokast fyrir blóðflæðið í slagæðinni og enginn púls finnst. Þá er örlitlu lofti hleypt úr belgnum og þegar heyrist í blóðflæðinu (púls) er komið gildi fyrir slagbilsþrýstinginn (efri mörk). Við áframhaldandi lofttæmingu minnkar þrýstingurinn utan frá og slagæðin nær að opna sig til fulls. Þá heyrist ekkert í blóðflæðinu og skráð er gildi lagbilsþrýstings (neðri mörk).
• Einnig er hægt að mæla blóðþrýsting með sjálfvirkum blóðþrýstingsmæli. Slíka mæla er gott að nota heima við, því þá er mælingin gerð við eðlilegar kringumstæðum.
• Blóðþrýstingurinn getur mælst ranglega hækkaður á heilsugæslustöð/sjúkrahúsi þar sem kringumstæðurnar eru framandlegar og viðkomandi verður fyrir streitu; nefnist þetta "læknisloppa heileinkenni" (White coat syndrome). Þess vegna er blóðþrýstingurinn mældur nokkrum sinnum í viðtalinu.

Hver eru einkennin?

Lítillega hækkaður blóðþrýstingur hefur yfirleitt engin einkenni í för með sér. Ef viðkomandi finnur fyrir svima, er þreyttur eða taugaspenntur getur það verið merki um hækkaðan blóðþrýsting. Alvarlegir fylgikvillar háþrýstings geta verið:

• höfuðverkur og þreyta.
• dofi og stingir í höndum og fótum.
• blóðnasir, blóð í uppgangi.
• andþyngsli.

Hverjir eru í áhættuhóp?

Allir geta fengið of háan blóðþrýsting. Ákveðnir áhættuþættir eru vel þekktir:

• fjölskyldusaga um hjarta- og æðasjúkdóma t.d. háþrýsing og kransæðastíflu
• offita
• reykingar
• sykursýki
• nýrnasjúkdómar
• ofneysla á áfengi
• feitt og saltað fæði
• lítil hreyfing
• hátt kólesteról í blóði
• lyf t.d. megrunarpillur.

Sjálfshjálp

• Mæla skal blóðþrýstinginn reglulega ef margir ættingjar eru með of háan blóðþrýsting. Þá er hægt að meðhöndla hann strax þ.e. áður en fylgikvillar koma fram.
• Breyttur lífsstíll: Hætta að reykja, halda kjörþyngd. Hreyfa sig reglulega, draga úr áfengisneyslu, borða fjölbreytt og fitulítið fæði, forðast streitu og stunda slökun.
• Ef þörf er á lyfjameðferð verður hún sennilega ævilöng. Ekki má hætta lyfjameðferðinni án samráðs við lækni. Þótt sjúklingi líði vel án lyfja getur hár blóðþrýstingur og afleiðingar hans orðið til vandræða seinna meir.

Hvað getur læknirinn gert?

Greint áhættuþætti og gefið ráðleggingar um breyttan lífsstíl sem stuðla að lægri blóðþrýsting.

Gefið blóðþrýstingslækkandi lyf og stjórnað lyfjameðferð.

Hvað getur háþrýstingur haft í för með sér?

Æðakölkun, kransæðastíflu, hjartabilun, nýrnabilun, blindu eða heilablæðingu.

Framtíðarhorfur

Hægt er að draga úr tíðni fylgikvilla með breyttum á lífsstíl og lyfjameðferð.

Ef háþrýstingur er ekki meðhöndlaður minnka lífslíkur viðkomandi vegna hugsanlegra fylgikvilla sem taldir voru upp hér fá undan.

Hvaða lyf eru í boði?

• Þvagræsilyf. Þau stuðla að því að líkaminn losar sig við óþarfa vökva og salt. Þannig minnkar álagið á æðarnar og blóðþrýstingurinn lækkar. Margs konar þvagræsilyf eru til.
• Betablokkarar. Þessi lyf deyfa áhrif adrenalíns á líkamann. Hjartað hægir á sér og blóðþrýstingurinn lækkar.
• Betablokkarar með alfa blokkerandi áhrifum. Dempar áhrif adrenalíns á líkamann. Hægir á hjartslættinum og hefur beina æðaútvíkkandi verkun.
• Kalsíumblokkarar. Minnkar vöðvaspennuna í æðaveggjunum, æðarnar víkka. Einnig slaknar aðeins á hjartavöðvanum sem lækkar þannig blóðþrýstinginn.
• ACE-blokkarar. Þeir draga úr framleiðslu hormóns sem veldur samdrætti í æðum. Þegar æðarnar víkka lækkar blóðþrýstingurinn.
• Angíótensín II-blokkarar. Þessi lyf minnka framleiðslu á öðru hormóni sem gerir það að verkum að æðarnar dragast saman. Þegar æðarnar víkka dregur úr blóþrýstingnum.
• And-adrenerg (alfablokkarar). Þessi lyf hemja nema í æðunum og draga þannig úr áhrifum taugaboða sem berast til þeirra og víkka þar með út æðarnar.

Til eu allskyns blöndur af fyrrgreindum lyfum og þar að auki læknislyf sem sjaldan eru notuð:

• Hydralazin. Slakar á æðaveggjunum í litlu slagæðunum þannig að blóðþrýstingurinn lækkar.
• Metehyldopa. Örvar alfa skyntaugaendana í heilanum þannig að það slakar á hjartanu og æðaveggjunum og blóðþrýstingurinn lækkar.
• Clonidin. Örvar og hemur alfa skyntaugaendana sem gerir það að verkum að það slakar á æðaveggnum þannig að blóðþrýstingurinn lækkar.